İkrah – mükəlləf adamın etdiyi və ya söylədiyi şeydə sərbəst iradəsinin olması şərtinin ziddididir. Allahu Təalanın "Qəlbi imanla sabit olduğu halda (küfr sözünü deməyə) məcbur edilən (dil ilə deyib ürəyində onu təsdiq etməyən) şəxs istisna olmaqla, hər kəs iman gətirdikdən sonra küfr etsə (onu ağır təhlükə gözləyir). Lakin qəlbən küfrə razı olanlara (qəlbində könüllü surətdə küfrə yer verənlərə) Allahın qəzəbi tutar və onlar şiddətli bir əzaba düçar olarlar! " (Nəhl, 106) ayəsi bunun dəlilidir.

Alimlər, ikrah maneəsinin mötəbər olaraq reallaşmış sayıla bilməsi üçün bu şərtləri qoşmuşlar (Fəthul-Bari, Kitabul-İkrah):

Birincisi: Adamı məcbur edən adamın etmək istədiyinə gücünün çatmasi, zorla məcbur edilən adamın isə bundan xilas olma imkanının olmaması.

İkincisi: Zorla məcbur edilən adamın istənilən şeyi etmədiyi təqdirdə təhdid edildiyi şeyin başına gələcəyinə əmin olması.

Üçüncüsü: Bəladan qurtaracak miqdardan artıq zorla məcbur edildiyi şeyi etməyə və ya söyləməyə davam etməməsi.

Dördüncüsü: Küfr olan sözü söyləmədiyi təqdirdə adamın təhdid edilən cəzaya dözmə gücünün olmaması. Şiddətli işgəncə, orqanlarının kəsilməsi, atəşdə yandırılma, öldürmə kimi cəzalar dözülməz cəzaların misallarıdır. Bilindiyi kimi, bu mövzuda adamın üzrlü sayılacağı ilə əlaqədar ayə Ammar bin Yasir haqqında enmişdir. O, ana və atası öldürülüb özünün də Allahu Təala yolunda işgəncəyə məruz qalması nəticəsində istənilən sözü söyləmişdir.

Beşincisi: Məcbur etmə bitdiyi andan etibarən Müsəlmanlığını zahirən göstərməsi lazımdır. Müsəlmanlığını göstərsə, İslam üzrə olduğu qəbul edilər. Ancaq küfrü göstərsə küfr hərəkətini işlədiyi və küfr sözünü söylədiyi andan etibarən kafir olduğuna hökm edilər. (Bax: İbni Qudamə, əl-Muğni, Kitabul-Mürtəd, "Küfrə zorla məcbur edilən adam" hissəsi)

Alimlər, kafirlərin yanında həbs edilib qorxu altında tutulan adamın küfr sözü söyləməsi səbəbi ilə təkfir edilməyəcəyini qərarlaşdırmışlar. (Bax: İbni Qudamə, əl-Muğni, Kitabul-Mürtəd, "Küfrə zorla məcbur edilən adam" hissəsi)

Çünki qorxu altında əsarəti davam etdiyi müddətcə kafirlər istədiklərini özünə edə bilərlər. (Bax: Həmd bin Cəld, Səbilun-Nəvati vəl-Fikak, 62. Ürəyindən onlara müxalif olduğu halda zahirdə istədiklərini qəbul etməsi halında iki vəziyyət haqqında danışmaq olar: Birincisi – əsir alınıb, döyülmə və öldürmə ilə təhdid edilərək buna zorla məcbur edilməsi səbəbi ilə belə bir şeyi etməsi vəziyyətidir ki, bu halda, Ammarın etdiyi kimi, ürəyində müxalif olub zahirdə onlara razılıq etməsi caiz olar. Çünki Allahu Təala " Qəlbi imanla sabit olduğu halda (küfr sözünü deməyə) məcbur edilən (dil ilə deyib ürəyində onu təsdiq etməyən) şəxs istisna " (Nəhl, 106) buyurur. İkinci vəziyyət haqqında söylədiyi isə irəlidə gələcəkdir).

Ancaq küfr sözünü əmniyyət içərisində olduğu halda söylədiyi bilinirsə, mürtəd olduğuna hökm edilər. (Bax: İbni Qudamə, əl-Muğni, Kitabul-Mürtəd, "Küfrə zorla məcbur edilən adam" hissəsi)

Buna diqqət yetirmək lazımdır: Alimlərin dedikləri ikrah, adamın məcbur edilmə halında dediyi və ya işlədiyi küfr sözdən və ya hərəkətdən sonra yenidən İslamı göstərməsi şəklindəki ikrahtır. Ancaq küfrü söyləyib və ya işləyib daha sonra bu söz və ya hərəkət üzərində qərar etmək şəklindəki ikraha kimsə etibar etməmiş və caiz olduğunu söyləməmişdir. İkrah mövzusunu işlərkən, hər iki ikrah şəklini bir-birindən ayırmışlar.

Əsrəm, Əhməd bin Hənbələ, "Əsir düşmüş bir adama küfr etmək təklif edilir və buna zorla məcbur edilirsə, bu adam irtidat edə bilərmi?" deyə soruşulduğunu rəvayət etmişdir. İmam Əhməd Rahimehullah, belə bir şeyə şiddətlə qarşı çıxmış və belə demişdir: "Mənə görə bu, səhabədən haqqında ayə enən kəslərə bənzəməz. Onlar küfr olan sözü söylədikdən sonra istədiklərini etməkdə sərbəst buraxılardılar. Bu adamlar isə, onun küfr etməsini və küfrdə davam etməsini istəyirlər. (Sanki İmam Əhmədin sözü burada bitir. Sözün davamı isə İbni Qudamaya aid kimi görünür). Küfr sözü söyləməsi üçün ikrah edilən və sonra sərbəst buraxılan adamın bu tələbi yerinə yetirməsində qorxu yoxdur. Ancaq əsir düşüb kafirlərin arasında iqamətə məcbur edilən adamın, küfr üzrə davam etməsi və Allahu Təalanın haram etdiyini halal görməsi, halal etdiyini isə haram görməsi qəbul edilə bilməz. Əsir düşən adam qadın isə, kafirlər onunla evlənərlər və ondan uşaqlar dünyaya gəlir. Əsir düşən adam kişi isə yenə özlərindən bir qadın ilə evləndirərlər və uşaqları olar.

Görülür ki belələrinin etdiyi, gerçək küfrə girmək olub İslamdan sıyrılmadır. Küfr sözü söyləməyə zorla məcbur edilən adamın səbr edib onu söyləməməsi özü üçün daha yaxşıdır". (Bax: İbni Qudamə, əl-Muğni, Kitabul-Mürtəd, "Küfrə zorla məcbur edilən adam" hissəsindən nəql edilir)

“TƏKFİRDƏ HƏDDİ AŞMAQDAN ÇƏKİNDİRMƏ MÖVZUSUNDA OTUZ RİSALƏ” KİTABINDA.  “TƏKFİRİN ƏNGƏLLƏRİ” FƏSİLİ.  ABU MUHAMMAD ASIM ƏL-MAQDİSİ

***

İkrah bir başqasını, istəmədiyi şeyə məcbur etməkdir. (Fəthul-Bari, 12/311)

İkrahın etibarlı ola bilməsinin bəzi şərtləri var. İbni Həcər Rahimahullah bunları belə açıqlayır:

Birincisi: İkrah edənin, təhdid etdiyi şeyi yerinə yetirməsi üçün gücə sahib olması. Təhdidlə bir şeyi etməsi əmr edilən adamın isə qaçmaqla belə olsa bundan xilas olmaqdan aciz olması.

İkincisi: İkrah altında olanın, etməməkdə dirəşdiyi təqdirdə təhdid edildiyi şeyin başına gələcəyinə dair zənninin ciddi olması.

Üçüncüsü: Təhdidin dərhal yerinə yetiriləcək olması. Əgər təhdid edən bir kimsəyə "Əgər bunu etməzsənsə, səni sabah döyəcəyəm" desə, bu kimsə ikrah altında sayılmaz. Ancaq təhdid edənin çox qısa bir zaman verməsi yaxud sözündən dönməyən biri olması bilinən müstəsnadır.

Dördüncüsü: İkrah altında olanın, etdiyini öz iradəsiylə etdiyini göstərən bir şeyin olmaması.

Beşincisi: Təhdidin növü yaxud ikrahın sərhədi. Təhdid haqqında görüş ayrılığı vardır. Öldürmə, hər hansı bir orqanı tələf etmə, şiddətli döyülmə və uzun müddətli həbs mövzusunda görüş birliyinə qəlmış, yüngülcə döymə, bir və ya iki gün həbs etmə mövzusunda isə ixtilaf edilmişdir.

Alimlərin əksəriyyətinin məzhəbinə görə, küfrə yalnız can və ya orqanın tələfi qorxusunu gündəmə gətirəcək şəkildə ölümlə, bir üzvü kəsmə və dayaqla təhdid (İkrahu mülci) söz mövzusudursa sənəd verilmişdir. Alimlərin hamısı isə küfrə zorla məcbur edilib ölümü seçən kimsənin Allah qatındakı əcrinin, icazəni seçəndən daha böyük olduğu barəsində icma etmişlər. (Bunu İbni Həcər, İbni Battaldan nəql edər. Baxın: Fəthul-Bari, 12/317. Bu mövzuda icma olduğunu Kurtubi də təfsirində nəql edər, 10/188)

Alimlərin əksəriyyətinin fikirinə dəlil, Ammar bin Yasir haqqında enən ayənin nüzul səbəbidir. Ammar bin Yasir müşriklər özünə işgəncə edənə qədər küfr sözü söyləməmişdir. Ayənin nüzul səbəbinin bu olduğu məşhurdur.

Buxari Rahimahullah şərh etmədən küfr etməyə icazə verilən ikrahın sərhədini işarə etmişdir. Bu, Səhihinin İkrah hissəsində "Döyülməyi, öldürülməyi və alçaldılmağı küfrə tərcih emək" babındadır.

Burada üç hədis zikr edir. Birincisi mərfu olaraq rəvayət edilən Ənəsin hədisidir: "Kimdə üç şey olsa imanın dadını bilmişdir... (Üçüncüsü: ) küfrə təkrar dönməyi atəşə atılmağı kimi  görmək".

Hədisdə küfrə dönmənin atəşə girməklə, yəni həlak olmaqla bərabər olduğuna göstəriş vardır. Elə isə küfrə yalnız həlak olma qorxusu olduğunda icazə vardır ki, bu da əksəriyyətin fikiridir.

İkinci hədis Səid bin Zeyddəndir:

"Elə günlər yaşadım ki, Ömər məni Müsəlman olduğuma görə  bağlayırdı".

Ömər İbnul-Hattabın Müsəlman olmadan əvvəl Səid bin Zeydi İslamdan dönməsi üçün bağlaması, bu mövzuda ona bir isəzə təmin etməmişdi.

Daha sonra Buxari, mərfu olaraq rəvayət edilən Habbab hədisini zikr edər:

"Sizdən əvvəl bir kimsə alınar, onun üçün yerdə bir çuxur qazılaraq bu çuxura qoyulardı. Daha sonra bir mişar gətirilib başının üzərinə qoyularaq başı ikiyə bölünərd, dəmir daraqlarla daranaraq əti sümüyündən ayrılardı. Yenə də bu, onu dinindən çevirməzdi."

Bu hədisdə də, öldürülməyi və işgəncəni küfrə tərcih edən kəslərə Nəbinin tərifi vardır. Buxari bununla, öldürülməyi küfrə seçim edən kimsənin daha böyük əcr qazanacağı haqqıdakı icmaya uyğun bir dəlilə işarə edir.

Mürtəd idarəçiləri dəstəkləyənlər isə, ikrahın meydana gəlməsi üçün etibarlı olan şərtləri daşımırlar. Çünki nəql etmidiyim bu şərtlər içərisində, əmr edilən adamın öz iradəsini istifadə etdiyini göstərən bir şey yoxdur. İkrah isə iradəni ortadan qaldırdığına görə hökmlərin və cəzaların reallaşmasında şəri bir maneə qəbul edilir. Zahirən ikrahın olduğu görsənsə belə, mükəlləfin öz iradəsini istifadə etdiyini göstərən bir şey ortaya çıxarsa, o zaman bu, əslində ikrahın olmaması deməkdir.

Mürtəd idarəçiləri dəstəkləyənlərin vəziyyətinin buna uyğun gəlib gəlmədiyinə baxdığımızda, onların hər nə edirlərsə öz iradələriylə etdiklərini görərik.

Mürtəd rəhbərlikləri sözlə dəstəkləyənlər, söylədikləri şeyin batil olduğunu bilsələr belə, bunu öz iradələriylə mövqe və mal arzusu ilə söyləməkdədirlər. Bunlar Allahu Təalanın ayədə ifadə etdiyi kimi ikrah olmadan öz iradələri ilə küfrü seçənlərdir:

"Qəlbi imanla sabit olduğu halda (küfr sözünü deməyə) məcbur edilən (dil ilə deyib ürəyində onu təsdiq etməyən) şəxs istisna olmaqla, hər kəs iman gətirdikdən sonra küfr etsə (onu ağır təhlükə gözləyir). Lakin qəlbən küfrə razı olanlara (qəlbində könüllü surətdə küfrə yer verənlərə) Allahın qəzəbi tutar və onlar şiddətli bir əzaba düçar olarlar! Bu (əzab) ona görədir ki, onlar dünyanı (fani dünya malını) axirətdən (axirət nemətlərindən) üstün tutarlar. Allah kafirləri doğru yola salmaz!" (Nəhl, 106-107)

Onları bu etdiklərinə sövq edən şey ikrah deyil, dünya sevgisidir. Mürtəd rəhbərlikləri əməl ilə dəstəkləyənlərin vəziyyəti də belədir. Bunlardan olub mürtəd rəhbərliyin ordusuna öz iradəsi ilə qatılanlar, etdikləri şeyləri öz iradələriylə etməkdədirlər.

Mürtəd rəhbərliklərin ordusuna zəruri əsgərlik adı altında qatılanlara gəlincə, əgər adam bunu etməyəcək olsa, dünyəvi olaraq müxtəlif zərərlərə uğrayar. Məsələn, rəsmi iş yerlərində işləyə bilməz, səfər edə bilməz, həbs cəzasına məruz qalar. Bu cür zərərlər isə, mürtəd ordusuna qatıldığı təqdirdə düşəcəyi küfrdə, icazə təmin edəcək olan “ikrahı mülci” dərəcəsinə çatmaz. Görüldüyü kimi bu kəslər üçün də burada etibarlı bir ikrah yoxdur.

Əgər etibarlı ikrah olsa belə bu onların Müsəlmanları öldürmələrinə və onlarla döyüşmələrinə icazə təmin etməz. Bu nöqtədə icma var. Əksinə, əgər Müsəlman olduqlarını iddia edirlərsə bu insanlara düşən şey, İbni Teymiyenin bu sözündə

keçdiyi kimi davranmalarıdır:

"Nəbi Sallallahu Əleyhi və Səlləm fitnə döyüşündə ikrah altında olan kimsəyə qılıncını qırmasını, öldürüləcək olsa belə döyüşməməsini əmr etmişdir... Elə isə zəkat verməyi qəbul etməyənlər və buna bənzər mürtədlər kimi İslam Şəriətinə qarşı çıxan bir qrupun yanında döyüşə zorla məcbur edilən kimsənin vəziyyəti haqqında nə deyilə bilər? Şübhə yox ki, belə bir kimsəyə vacib olan şey, döyüşə qatılmağa zorla məcbur edildiyi təqdirdə özünü Müsəlmanlar öldürsələr belə döyüşməməkdir. ( Mecmuu'l-Fetava, 28/538-539)

Yenə etibarlı ikrah olsa belə, bu onların küfrünə hökm etməyi maneə törətməz. Çünki daha əvvəl də ifadə etdiyimiz kimi mümtənilər[1] haqqında istitabə (araşdırma) tətbiq olunmadan hökm verilər[2]. Bu, səhabənin icmasıdır. Eyni zamanda buna Abbasın hədisi də dəlalət edər.

Etibarlı olan ikrahın olması, onların öldürülməsi və onlarla döyüşülməsi üçün də maneə törətməz. Bu, onların hökmünün kafir olmalasından ötəridir. Kafirin isə öldürülməsi və onunla döyüş caizdir. Bu kimsə batinən ikrah altında bir Müsəlman olsa belə bu belədir.

İbni Teymiyə belə deyir:

[1] Şəriyətin hökmü tətbiq olunmasından yayındığı üçün, İslam nüfuzundan qorunacaq bir güc sahibi olduqları üçün əl çatmaz olanlar.

[1] İbni Teymiye Rahimehullah belə deyər: "Əgər mürtəd darul-hərbə qaçmaqla, yaxud İslam nüfuzundan özünü qoruyacaq olan bir gücə sahib olmaqla mümtəni olarsa, heç tərəddüd etmədən istitabesiz öldürülər". Əs-Sərimul-Məslul, 322.

"Allahu Təala, onun (Kəbənin) hörmətini tapdalamaq istəyən ordunu, təzyiq altında olan və olmayanıyla birlikdə, onları ayırd etmə qüdrətinə sahib olduğu halda, hər birini niyyətlərinə görə diriltmək üzrə hamısını birdən həlak etdi. Elə isə Müsəlman mücahidlərə, bilmədikləri halda zorla məcbur edilən ilə edilməyənin arasını ayırd etmək necə vacib ola bilər.

Hətta içlərindən biri təzyiq altında döyüşə çıxdığını iddia etsə belə sırf bu iddiası ona bir fayda təmin etməz. Çünki Abbas bin Abdil-Muttalib, Bədir günü Müsəlmanlar tərəfindən əsir götürdüyü zaman Nəbiyə Sallallahu Əleyhi və Səlləm, "Ya Rəsulullah, mən təzyiq altında idim" demiş, Nəbi Sallallahu Əleyhi və Səlləm isə ona, "Bizi maraqlandıran sənin göstərdiyin tutumudu, gizli olan istiqamətin isə Allaha qalmışdır" deyə cavab vermişdir.

Və hətta aralarında insanların seçmələrindən olan saleh bir qrup olsa və digərləriylə döyüşmək ancaq bunları öldürməklə mümkün olsa, yenə bunlar öldürülərlər. İmamlar, kafirlər Müsəlmanları qalxan etsələr və onlarla döyüşülmədiyi təqdirdə Müsəlmanlar üçün təhlükə olarsa, kafirlər hədəflənərək onlara atəş edilməsinin caiz olduğu barəsində ittifaq etmişlər. Bir kimsə əslində məzlum olduğu halda Allah və Rəsulunun əmr etmiş olduğu cihad səbəbiylə öldürülsə şəhiddir və niyyəti üzrə dirildilər.

Onun öldürülməsi fəsad cəhətdən mömin mücahidlərdən birinin öldürülməsindən daha əhəmiyyətli deyil. Cihad vacib olduğunda Allahın dilədiyi qədər Müsəlman öldürülməkdədir, müşriklərin safında olan Müsəlmanların isə yenə cihad üçün öldürülmələri bundan daha əhəmiyyətli deyil". (Məcmuul-Fətava, 28/535-538 və 546-547)

İkrah maneəsi ilə əlaqədar olan mövzular bunlardır. Bir kimsə, mürtədlərin əsgərlərindən biri haqqında etibarlı bir ikrahın (ikrahul-mülci) olduğunu bilsə ona Müsəlman rəftarı edər. Lakin bu tək adam haqqında verilən hökm, bu kimsə mürtədlərin safında qaldığı müddətcə bizim onun hökmü kafir olduğuna hökm etməyimizə maneə törətməz. Xüsusi bir əlaqə səbəbiylə bunları araşdırma ehtiyacı duyub, bu imkana sahib olan kimsə üçün, bəzi mürtəd əsgərlərin batinən təkfirinə maneə törədəcək olan ən əhəmiyyətli şəri maneələr bunlardır. Əks təqdirdə, yuxarıda da ifadə etdiyimiz kimi onların hər birinin hökmü kafirdir.

“TAĞUT VƏ DƏSTƏKÇİLƏRİ” KİTABINDAN. “TƏKFİR BARƏSİNDƏ ŞƏRİ CƏHƏTDƏN ETİBARLI OLAN MANEƏLƏR” FƏSİLİ.  ABDULQADIR BIN ABDULAZIZ

 

---