Rəhman və Rəhim olan Allahın adı ilə!

Muhamməd bin Abdul-Vahhab (Allah ona rəhmət etsin) özünün Quran və sünnəyə bağlı risalələri və qaydaları ilə seçilən, zamanında ən öndə gedən alimlərdən biri olmuşdur. Buna görə dövründə yaşayan islamın böyük alimləri onu dinin bərpaçısı, islamın şeyxi (şeyxul islam) adlandırmışlar. Yazdığı bu dörd qayda çox önəmli və qiymətli risalədir. Şeyxin Qurandan çıxardaraq yazdığı dörd qaydanın hər birinə böyük kitablar yazmaq olar. Bu da hər hansı islam qaydasının özündə bir çox məsələləri əhatə etməsindəndir ki, buna da qayda, əsas və ya özül deyilir. Şeyx risaləsini bizlərə olan elə gözəl bir duası ilə başlayır ki, əgər biz onu lazımınca anlasaq, müqabilində (qarşılığında, əvəzində) “Allah varacaq yerini Firdovs etsin!” deyə onun üçün Allaha dua edərdik. Həmçinin ibnul Qeyyim (Allah ona rəhmət etsin) “Əl Vabilus sayyib va rafiul kəlimit tayyib” adlı kitabını bu duayla başlayaraq belə yazmışdır: “Allah sizi o kəslərdən etsin ki, ona Allah nemət verdikdə şükr edər, imtahan olunduqda səbr edər, günah etdikdə istiğfar edər (günahlarının bağışlanmasını diləyər). Bu üç məsələ qulun xoşbəxt olub olmamasının qayıdış yeridir, ona bağlı olduğu bir məsələdir. Dünya və axirətdə qurtuluşa çatmasının əlamətidir. Qul heç bir zaman bu üç məsələdən kənara çıxmaz. Qul daim bu üç təbəqənin əhatəsində (arasında) dolanar.[1] 

Ümumiyyətlə şeyx Muhamməd bin Abdul-Vahhab hər bir məsələdə özündən əvvəlki böyük və tanınmış islam alimlərinin, xüsusən ibn Teymiyyə və ibnul Qeyyimin yollarını tutmuş və elmlərini izləmişdir. Muhamməd bin Abdul-Vahhab deyildikdə ibn Teymiyyənin məşhur tələbələrindən birinin adının çəkildiyi qənaətinə gəlməmək demək olar ki, çox çətindir. Allah onların hər birini tanıtmış olduğu Cənnətinə varid etsin!

Şeyxul islam Muhamməd bin Abdul Vahhab.

Rəhman və Rəhim olan Allahın adı ilə.

Əzəmətli ərşin Rəbbi olan Kərim Allahdan diləyirəm ki, səni həm bu dünyada, həm də axirətdə himayə etsin, harada olmağından asılı olmayaraq səni mübarək qılsın və o kimsələrdən etsin ki, bir nemət verildikdə şükr, imtahan olunduqda səbr, günah işlətdikdə isə istiğfar edər (bağışlanmaq diləyər). Həqiqətən, xoşbəxtlik bu üçlükdən asılıdır (bu üçlüyə bağlıdır).

Allah səni Öz itaətinə yönəltsin. Bil ki, həqiqətən, hənif din olan İbrahim milləti Allaha tək olaraq ibadət etmək, dini xalis olaraq Ona məxsus etməkdir, necə ki, Allah demişdir: “Mən cinləri və insanları yalnız Mənə ibadət etmək üçün yaratdım!” (əz-Zariyat 56).

Allahın səni yalnız Özünə ibadət etmək üçün yaratdığını bildikdən sonra namazın yalnız dəstamaz olduqda namaz adını aldığı kimi ibadətin də yalnız tövhidlə ibadət adlandığını bilməlisən. Deməli, şirk ibadətə daxil olduqda ibadət pozular dəstamazlı olana dəstəmazı pozan şeylərin daxil olması kimi. Beləliklə, şirkin ibadətə qarışdığı zaman onu pozmuş, əməli puç etmiş, sahibinin isə atəşdə əbədi qalanlardan olduğunu bildiyin halda sənin üzərinə düşən ən mühüm şeyin artıq şirki tanımağın lazım gəldiyini anlamış olmağındır. Ola bilsin ki, Allah səni bununla da bu şirk şöbəsindən qurtarmış olar. Bu, o şirkdir ki, Allah onun barəsində demişdir: “Şübhə yoxdur ki, Allah Özünə şərik qoşanları əfv etməz, amma istədiyi şəxsin bundan aşağı[2] olan günahlarını bağışlar” (ən Nisə 48,116).

Bu isə[3] yalnız Uca Allah Öz kitabında bildirdiyi dörd qaydanı bilməklə olar.

Birinci qayda: Bilməyin lazımdır ki, Rəsulullahın (s.a.s) vuruşduğu kafirlər, yalnız Uca Allahın hər bir şeyin xaliqi, (yaradanı), ruzi verəni, hər bir şeyi yalnız Onun idarə etdiyini iqrar (etiraf, təsdiq) edirdilər. Lakin bu təsdiqləri onları islama daxil etmədi. Dəlil isə Uca Allahın bu kəlamıdır: “(Ya Rəsulum!) De: Sizə göydən və yerdən kim ruzi verir? Qulaqlara və gözlərə sahib olan (onları yaradan) kimdir? Onlar: “Allahdır!” - deyəcəklər. De: “Bəs onda Allahdan qorxmursunuz?” O, sizin həqiqi Rəbbiniz olan Allahdır. Artıq haqdan sonra zəlalətdən başqa nə qalır?! Belə isə (haqdan) necə döndərilirsiniz?” (Allahın itaətindən çıxmış) fasiqlərin iman gətirməyəcəkləri barədə Rəbbinin sözü (hökmü) belə gerçək oldu. (Və ya: fasiqlər iman gətirməyəcəkləri üçün Rəbbinin hökmü-cəzası onlara belə vacib oldu). (Ya Rəsulum!) De: “Allaha qoşduğunuz şəriklər içərisində məxluqu (cin və insanları) yoxdan yaradan, sonra onu (öldürüb qiyamət günü haqq-hesab üçün yenidən həyata) qaytara bilən bir kəs varmı?” De: “Allah məxluqu yoxdan yaradır, (öldükdən) sonra onu (yenidən dirildib əvvəlki halına) qaytarır. Elə isə (haqdan) necə döndərilirsiniz?”. De: “Şərikləriniz içərisində (insanları) haqq yola yönəldə bilən bir kimsə varmı?” (Sənə cavab verə bilməyən müşriklərə) de: “Allah (insanları) haqq yola yönəldir. Belə olduqda doğru yola yönəldən kəs arxasınca gedilməyə daha çox layiqdir, yoxsa doğru yola yönəldilmədikcə özü onu tapa bilməyən kəs? Sizə nə olub? Necə mühakimə yürüdürsünüz?” (Yunus 31-35). [4]

Hazırlayandan: Birinci qaydada məqsəd budur ki, əgər biz bu qaydanı yaxşı anlayıb düşünəriksə, o zaman Rəsulullahın (s.a.s) dövründəki kafirlər kimi indiki zamanda olan kafirlərin də Allahın yeganə yaradan, ruzi verən, hər bir şeyi idarə edən olduğunu qəbul etdiklərini görər, eyni zamanda bu təsdiq etmənin əvvəlinciləri islama daxil etmədiyi kimi sonrakıları da islama daxil etmədiyini bilərik. Bununla da həm Quranı yalanlamadan uzaq olaraq onun ayələrini, xəbərlərini təsdiq etmiş, həm də bu qaydanı öyrənməklə Allah düşmənlərini-müşrik və kafirləri özümüzə dost götürməkdən, onlara sirr verməkdən uzaq qalmış və qurtulmuş olarıq. Nəticədə müşrik olmaqdan və islamı pozan şeylərə daxil olmaqdan xilas olmuş olarıq. Bu, çox əzəmətli, insanları asanlıqla bir-birindən fərqləndirən, müsəlmanın əlində gecə vaxtı nur olacaq bir qaydadır.

İkinci qayda: Onlar (kafirlər dəlil gətirərək) deyirlər ki, biz onlara (pirə, qəbirə, meyitə və s.) ona görə dua edir və yönəldir ki, onlar bizi Allaha yaxınlaşdırsınlar və şəfaətçi olsunlar. Kafirlərin gətirdikləri dəlillərdən birincisinə (yəni Allahdan qeyrisinə dua etmə və yönəlmənin onları Allaha yaxınlaşdırmaları sözlərinə) Allahın bu kəlamı cavab və dəlildir: “Allahı qoyub Ondan qeyrilərini özlərinə dost tutanlar: “Biz onlara yalnız bizi Allaha yaxınlaşdırmaq üçün ibadət edirik!” (deyirlər). Şübhəsiz ki, Allah ixtilafda olduqları məsələlər barəsində (qiyamət günü) onların arasında hökm edəcəkdir. Allah yalançı, nankor olan kimsəni doğru yola müvəffəq etməz!” (əz Zumər 3).

Şəfaət barədə dəlil isə Allahın bu ayəsidir: “Onlar Allahı qoyub özlərinə nə bir xeyir, nə də bir zərər verə bilənlərə ibadət edir və: “Bunlar Allah yanında bizdən ötrü şəfaət edənlərdir!”-deyirlər. De: “Allaha göylərdə və yerdə (Özünə şərik) bilmədiyi bir şeyimi xəbər verirsiniz? Allah Özünə şərik qoşulanlardan (meyit, pir, qəbir və s.) uzaqdır və ucadır!” (Yunus 18).

Şəfaət 2 növdür: 1-qəbul olunmaz(rədd olunan, qadağan olan) şəfaət. 2-təsdiq olunmuş(qəbul edilən) şəfaət.

Qəbul olunmaz şəfaət yalnız Allahın bacaracağı bir işdə Ondan qeyrisindən istəməkdir. Dəlil isə Uca Allahın bu kəlamıdır: “Ey iman gətirənlər! Alış-verişin, dostluğun və şəfaətin mümkün olmayacağı gün (qiyamət günü) gəlməmişdən əvvəl sizə verdiyimiz ruzidən paylayın! Kafirlər (bunu inkar edənlər) isə (özlərinə) zülm edənlərdir!” (əl Bəqərə 254).

Təsdiq olunmuş şəfaət isə Allahdan istənilən şəfaətdir və bu halda şəfaətçi öz şəfaətilə hörmətli tutulanlardır, haqqında şəfaət olunan isə Allahın onun söz və hərəkətlərindən razı olduğu kimsədir əv bu şəfaət Allahın izninə bağlıdır. Necə ki, Uca Allah söyləmişdir: “Allahın izni olmadan (qiyamətdə) Onun yanında (hüzurunda) kim şəfaət (bu və ya digər şəxsin günahlarırın bağışlanmasını xahiş) edə bilər?” (əl Bəqərə 255).

Hazırlayandan: Bu elə bir əzəmətli və ağıl tələb edən qaydadır ki, onu anlayıb bərk tutan Allahın iznilə nə şəkkə düşər, nə də şübhəyə. Necə ki, Uca Allah deyir: “Onlar: “Əgər biz qulaq asıb ağlımızı işlətsəydik, Cəhənnəm əhli içində olmazdıq!”-deyəcək və beləcə öz günahlarını etiraf edəcəklər. Məhv olsun Cəhənnəm əhli!” (əl Mulk 10-11).

Bu qayda Tövhidin uca məramından (məqsədindən) xəbər verərək onu yenidən açıq şəkildə gözlər önünə sərir, həmçinin öz növbəsində bu qayda şeyxul islam Muhamməd bin Abdul Vahhabın geniş zəkasından, məsələləri olduqca üfüqlü anlamasından, xüsusən öz elmində Quran və Sünnəyə sarılmasından xəbər verir.

Bu qayda bizlərə Rəsulullahdan (s.a.s) aralarında olduğu insanların eynilə zamanımızdakı insanlar kimi pirlərə, qəbirlərə, əməlisalehlərə dua etdiklərini, nəzir verdiklərini, qurban kəsdiklərini izah edir. Həmin insanlar bütün bunlara onları Allaha yaxınlaşdırsınlar və ya bu əməllərilə Allaha yaxınlaşsınlar, onlar üçün qiyamətdə şəfaətçi olsunlar deyə dua edirdilər. Lakin Uca Allah onların bu boş iddialarını batil və inkar edərək bildirmişdir: “De: “Bütün şəfaət yalnız Allaha məxsusdur. Göylərin və yerin hökmü Onun əlindədir.” (əz Zumər 44).

Beləliklə, Uca Allah onları inkar edərək bildirmişdir ki, hər bir şəfaət hər bir yönümü və hər iki növülə yalnız və yalnız tək olan, şəriki olmayan Allaha məxsusdur. Daha açıq desək, yalnız Allahın bacaracağı bir işdə qeyrisindən deyil, yalnız Allahdan diləmək və istəmək lazımdır. Şəfaət, ruzi, övlad və s. hər biri yalnız Allahın əlindədir və Ondan istənilər. Eləcə də şəfaət Allahın iznindən sonra olacaq və bir şəfaət sözündən və əməlindən razı qaldığı kimsə üçün olacaqdır. Şəfaət edənlər isə asilər yox, hədislərdə gəldiyi kimi şəhidlər və s. kimi hörmətli kimsələr olacaqdır. Şəfaətdə Allaha şərik qoşanların halları isə qiyamət günü Quranın xəbər verdiyinə görə bu cür olacaqdır: “Onlar (kafirlər) ancaq aqibətini (kitabın xəbər verdiyi aqibətini) gözləyirlər? Onun xəbər verdiyi aqibət (qiyamət) gəlib çatdığı gün əvvəllər onu unutmuş olanlar deyəcəklər: “Doğrudan da Rəbbimizin elçiləri (bizə) haqqı gətirmişdilər. İndi bizdən ötrü şəfaət edəcək bir kimsə varmı? Yaxud geri (dünyaya) qaytarıla bilərikmi ki, etdiyimiz əməllərdən başqasını edək?” Onlar özlərinə ziyan etdilər. İftira etdikləri (Allaha şərik qoşduqları) onlardan uzaqlaşıb qeyb oldu”. (əl Əraf 53). Allahdan qeyrisindən şəfaət istəyərək şərik qoşanları qoşduqları şəriklər tərk edərək qeyb olacaqlar. İblisin qurduğu torlar müxtəlif yönlüdür. O gah insana Allaha hakimiyyətdə şərik qoşmaq torunu atar, gah da şəfaətdə şərik qoşmaq torunu fırlayar, kim bunlara düşərsə düşsün.

Uca Allah deyir: “Şəfaət edənlərin şəfaəti onlara fayda verməz!” (əl Mudəssir 48).

“Cəhənnəm də azğınlara göstərilər və onlara belə deyirlər: “İbadət etdikləriniz haradadır? Allahdan başqa (ibadət etdikləriniz) Onlar sizə kömək edə bilərlərmi? Yaxud özlərinə bir köməkləri çatarmı?” Onlar (müşriklər) və azğınlar (üzü qoylu üst-üstə) oraya (Cəhənnəmə) atılarlar! İblisin bütün əsgərləri də (ora sürüklənib salınarlar). Onlar orada (öz bütləri və rəisləri ilə) çənə-boğaz olub deyərlər: “Allaha and olsun ki, biz (haqq yoldan) açıq-aydın azmışdıq! Çünki biz sizi (siz bütləri) aləmlərin Rəbbi ilə bərabər tuturduq. Bizi yalnız günahkarlar azdırdı. İndi artıq nə şəfaət edən kimsələrimiz, nə də bir mehriban dostumuz var! Kaş bir də (dünyaya) dönə biləydik; möminlərdən olardıq!” (əş Şuara 91-102).

“Rəbbinin hüzuruna cəm ediləcəklərindən qorxanları onunla (Quranla) xəbərdar et. Onların Allahdan başqa heç bir hamisi və şəfaət edəni yoxdur. Bəlkə də onlar (bununla) pis əməllərdən çəkinsinlər!” (əl Ənam 51).

Təfsirdə deyilir: Onların nə bir köməkçisi vardır ki, onlara kömək etsin, nə də bir şəfaət edənləri ki, onları Allahın əzabından qurtarmaq üçün Allaha onlardan ötrü şəfaət etsin. Bunda həşr olunacaqlarını etiraf edən və qiyamət günü atalarının onlara şəfaət edəcəklərini iddia edən kafirlərə rədd vardır. Bu kafirlər kitab əhlidir. Həmçinin bütləri onlara şəfaət edəcəkdir, bunlar isə müşriklərdir (Zubdətut təfsir, səh: 133). Həmçinin: “(Allaha qoşduqları) şəriklərindən onlar üçün şəfaət edəcək kimsələr olmayacaq. Onlar öz şəriklərini inkar edəcəklər” (ər Rum 13).

Uca Allah deyir: “(Ya Peyğəmbər!) Onları (hövldən) ürəklərin ağıza gələcəyi (udquna belə bilməyəcəkləri və ya ürəkləri qəm-qüssə ilə dolacağı) yaxın günlə (qiyamət günü ilə) qorxut. (O gün) zalımların nə bir dostu, nə də sözü keçən bir şəfaətçisi olar!” (əl Mumin 18).

“Yoxsa onlar (müşriklər) Allahdan qeyrilərini şəfaətçi etdilər? (Ya Peyğəmbər!) De: “Onlar heç bir şeyə malik olmadıqları və heç bir şey qanmadıqları halda (şəfaətmi edəcəklər)?!” De: “Bütün şəfaət yalnız Allaha məxsusdur. Göylərin və yerin hökmü Onun əlindədir. Sonra siz (qiyamət günü) Onun hüzuruna qaytarılacaqsınız!” (əz Zumər 43-44).

“(Müşriklər) Ondan qeyri ibadət etdikləri (Allah yanında heç bir kəs üçün) şəfaət edə bilməzlər” (əz Zuxruf 86).

Qurani Kərim bu cür ayələrlə doludur. Bunlar şəfaət məsələsində əsildirlər (əsas kök və məsələyə dəlil olan). Mütəşabih ayələrdən yapışanlar, qondarma hədislər gətirənlər, alimlərdən sıtat gətirməyə çalışanlar isə Allahu Təalanın bu ayəsinə daxildirlər: “(Ya Rəsulum!) Sənə Kitabı (Quranı) nazil edən Odur. Onun (Kitabın) bir hissəsi (Quranın əslini, əsasını təşkil edən) möhkəm (mənası aydın, hökmü bəlli), digər qismi isə mütəşabih (çətin anlaşılan, dəqiq mənası bilinməyən, məğzi bəlli olmayan) ayələrdir. Ürəklərində əyrilik (şəkk-şübhə) olanlar fitnə-fəsad salmaq və istədikləri kimi məna vermək məqsədilə mütəşabih ayələrə uyarlar (tabe olarlar). Halbuki onların yozumunu (həqiqi mənasını) Allahdan (yaxud Allahdan və elmdə qüvvətli olanlardan) başqa heç kəs bilməz. Elmdə qüvvətli olanlar isə: “Biz onlara iman gətirdik, onların hamısı Rəbbimizin dərgahındadır”-deyərlər. Bunları ancaq ağıllı adamlar dərk edərlər” (Ali-İmran 7).

Gördüyümüz kimi Uca Allah Özü mütəşabih (çətin anlaşılan) ayələrdən deyil, Quranın əsasını, əslini təşkil edən möhkəm (hökmü bəlli, mənası aydın olan) ayələrdən tutmağımızı bildirir. Ayənin təfsirində qeyd edildiyi kimi möhkəm ayələr Quranın əslidir ki, Ona etimad olunar və Onlara xilaf bir şey olduqda xilaf olana deyil, möhkəm olan ayələrə qayıdılar.

Muhamməd bin Abdul-Vəhhab “Kəşfuş şubuhət” adlı əsərində gətirir ki, əgər “sən Rəsulullahın(s.a.s-in) şəfaətini inkar edir və ondan uzaqmı durusan?” söyləsə, o zaman sən də onun sualını belə cavablandır: “Ona nə inkar edir, nə dəki uzaq dururam. Bəli, o (s.a.s) şəfaət edən və şəfaəti qəbul olunandır. Həmçinin də onun şəfaətini istəyirəm. Lakin şəfaət bütünlüklə Allaha məxsusdur. Necə ki Uca Allah Özü bu barədə deyir: “De: “Bütün şəfaət yalnız Allaha məxsusdur” (əz Zumər 44).

Şəfaət yalnız Allah izin verdikdən sonra olacaqdır. Allah Təalə deyir: “Allahın izni olmadan (qiyamətdə) Onun yanında (hüzurunda) kim şəfaət (bu və ya digər şəxsin günahlarının bağışlanmasına xahiş) edə bilər?” (əl Bəqərə 255).

Allah kiməsə şəfaət olunmasına izn vermədikcə Peyğəmbər (s.a.s) kimsə üçün şəfaət edə bilməz. Belə ki, Uca Allah demişdir: “Onlar yalnız (Allahın) razı olduğu (izin verdiyi) kəslərdən ötrü şəfaət edə bilər və Onun heybətindən qorxarlar” (əl Ənbiya 28).

Uca Allah isə Özü buyurduğu kimi: “Kim islamdan başqa bir din ardınca gedərsə, (o din) heç vaxt ondan qəbul olunmaz və o şəxs axirətdə zərər çəkənlərdən olar” (Ali İmran 85) yalnız tövhiddən razı olar. Elə isə şəfaət bütövlüklə Allaha məxsus olduğu zaman o (şəfaət) yalnız və yalnız Onun (Allahın) iznindən sonra olacaqdır. Peyğəmbər(s.a.s) və ya ondan qeyrisi Allah izin vermədikcə bir kimsəyə şəfaət etməyəcəkdir. Allah isə yalnız və yalnız tövhid əhli üçün icazə verəcəkdir.

Beləliklə, şəfaətin bütövlüklə Allaha məxsus olduğu sənə aydın oldu. Mən də şəfaəti yalnız Ondan (Allahdan) diləyərək deyirəm: Ey Allah! Məni onun şəfaətindən kənar etmə, ey Allah, onu mənim üçün şəfaətçi et (və buna bənzər sözlər)! Əgər deyilsə ki: “Peyğəmbər (s.a.s-ə) şəfaət verilmişdir, mən də ondan Allahın ona verdiyi şeyi istəyirəm” o zaman cavab belə olacaqdır: “Həqiqətən, Allah ona şəfaət vermişdir, səni isə bundan (yəni ondan istəməyi) nəhy (qadağan) edərək belə demişdir: “Elə isə Allahla yanaşı heç kimə dua etməyin!” (əl Cinn 18).

Səhih hədislərdə mələklərin, azyaşlı uşaqların, övliyaların da şəfaət edəcəkləri gəlmişdir. Məgər deyirsənmi Allah onlara şəfaət vermişdir, onlardan şəfaət istəyirəm? Əgər bunu desən, o zaman Allahın kitabında zikr etdiyi salehlərə ibadətə qayıtmış olarsan. Yox, əgər “xeyr” desən, o zaman “Ona (Peyğəmbərə s.a.s-ə) şəfaət verilmişdir, mən də ondan Allahın Ona verdiyi şeyi istəyirəm “sözün batil olur. (Kəşfuş Şubuhət səh: 7)

Beləliklə, yekun olaraq şəfaətin baş verməsinin iki şərtə bağlı olduğunu, dayandığını söyləyirik: 1-Allah Subhənəhu Təalanın şəfaətə izin verməsidir ki, bunu Allahın bu uca ayəsi bildirir: “Allahın izni olmadan (qiyamətdə) Onun yanında (hüzurunda) kim şəfaət (bu vəya digər şəxsin günahlarının bağışlanması xahiş) edə bilər? (əl Bəqərə 255).

2-Uca Allah həm şəfaət edəndən, həm də haqqında şəfaət ediləcək kimsədən razı olmasıdır. Bu şərt isə Uca Allahın bu ayələrindəndir: “O gün Rəhmanın izin verdiyi və söz danışmağına razı olduğu kəslərdən başqa heç kimin şəfaəti fayda verməz!” (Taha 109).

“Onlar yalnız (Allahın) razı olduğu (izin verdiyi) kəslərdən ötrü şəfaət edə bilər və Onun heybətindən qorxarlar” (əl Ənbiya 28).

Allah kimdən razı olar?

Bilindiyi kimi Uca Allah bir kimsədən ancaq tövhid ilə razı olar. O, küfrə razı olmaz. Çünki Uca Allah deyir: “Əgər kafir olsanız, şübhəsiz, Allah sizə möhtac deyildir. Amma O qullarının kafir olmalarına razı olmaz. Əgər şükr etsəniz sizin faydanız üçün ondan (şükrünüzdən) razı olar” (əz Zumər 7).

Uca Allah küfrə razı olmadığına görə kafirə şəfaət edilməsinə də izin verməyəcəkdir. Allah Subhənəhu Təala deyir: “(O gün) zalımların nə bir dostu, nə də sözü keçən bir şəfaətçisi olar!” (əl Mumin 18). “Yoxsa onlar (müşriklər) Allahdan qeyrilərini şəfaətçi etdilər?” (əz Zumər 43).

Həmçinin Allahdan qeyrisindən şəfaət diləmək Allahdan qeyrisindən ruzi və ya övlad istəmək kimi bir şirkdir. Çünki Allahdan qeyrisindən şəfaət istəyən artıq Allahın Malik və Qüdrət sifətlərini şəfaət dilədiyi həmin məxluqa aid edərək Uca Allaha şərik qoşmuşdur. O isə hər bir nöqsan və eyiblərdən uzaq və pakdır. Allah Təala deyir: “(Ya Peyğəmbər!) De: “Onlar heç bir şeyə malik olmadıqları və heç bir şey qanmadıqları halda (şəfaətmi edəcəklər)?!” (əz Zumər 44).

Hansısa bir müşrik ölü, qəbir və ya meyitdən deyil, hətta sağ olan bir kimsədən şəfaət istəyərək söyləsə ki “Mən ağlı olan bir kimsədən şəfaət diləyirəm” yenə də şirk etmiş olar. Çünki Uca Allah ayədə bildirərək deyir: “(Ya Peyğəmbər!) De: “Onlar heç bir şeyə malik olmadıqları və heç bir şey qanmadıqları halda (şəfaətmi edəcəklər)?!”

Hər biri ayrı-ayrılıqda bir şirkdir:

1-Heç bir şeyə malik və qadir olmayan məxluqata-istər ağlı olan, istərsə də ağlı olmayan kimsəyə Allahın sifətlərini vermək. Ağlı olan bir kimsə də ağlı olmayan bir kəskimi heç bir şeyə - ruzi verməyə, şəfaətə, övlad verməyə və s. qadir deyildir, Uca Allahın məxluqu və yaratdığıdır. Bütün sadalanan sifətlər yalnız Allaha məxsusdur. Bu sifətlərə nə Peyğəmbərlər, nə salehlər, nə də facirlər, əlbəttə, malik deyildir. Bunlar yalnız Uca Allahın bacaracağı bir şeydir və yalnız Onun bacaracağı bir şeyi Ondan (Allahdan) qeyrisindən istəmək öncə anlatdığımız kimi böyük şirkdir.

2-Ayədə keçən və heç bir şey qanmadıqları halda (şəfaətmi edəcəklər)?!” ayrılıqda olan bir şirkdir. Ayədə iki şirk haqda bəhs edilmişdir.

Həmçinin “Allah Muhammədə (s.a.s) şəfaət vermişdir. Mən də şəfaəti ondan istəyirəm” deyəcək olan bir müşrikə oxucuların verməli olacaq cavabları Uca Allahın izni ilə onlara çətin olmasın və asan zehinlərində qalsın deyə aşağıda sırayla sadalayıram. Ona belə deyin:

1-Eləcə də Uca Allah Muhammədə (s.a.s) və Ondan qeyrisinə ruzi və övlad da vermişdir. Məgər sən Muhamməd (s.a.s) və ya qeyrisindən (ölü yaxud diri olsun) dua edib deyirsənmi “Ey Muhamməd və ya ey filankəs! Mənə övlad ver, mənə ruzi ver?!” Belə etmiş olan, əlbəttə, müşrik olmuşdur. Yoxsa ki ruzini və ya övladı onları verməyə qadir olandan istəyirsən?! Həmçinin bildirmək istərdim ki, şəfaət Muhammədə (s.a.s) qiyamət günü veriləcəkdir. Yalnız bundan sonra Allahın iznilə və razı qaldığı kimsəyə şəfaət edəcəkdir. Lakin bu bizə bir xəbər və ya məlumat kimi bu dünyada verilmişdir.

2-Uca Allah ona şəfaəti vermişdir, fəqət sənə də Allahdan qeyrisinə dua etməyi qadağan edərək belə demişdir: “Allahla yanaşı heç kimə dua etməyin” (əl Cinn 18).

3-Uca Allah ona şəfaəti versə də o (s.a.s) Allah izin vermədikcə şəfaət etməz və heç edə də bilməz. Eləcə də şəfaət Allahın razı olacağı kimsələrdən qeyrisinə edilməz. Müşrik olan bir kimsədən isə əlbəttə ki, Allah razı olmaz və Uca Allahın buyurduğu kimi ona şəfaət edən də olmaz yaxud özləri də şəfaət edə bilməzlər: “Onlar yalnız (Allahın) razı olduğu kəslərdən ötrü şəfaət edə bilər” (əl Ənbiya 28).

4-Uca Allah Muhamməddən (s.a.s-dən) başqasına da-mələklər, uşaq ikən ölənlər, övliyalara da şəfaət etmə imkanını vermişdir. Bütün bu kimsələrdən şəfaət etmələrini istəyirsənmi? Şayət “Xeyr” desə, dəlili çürüdülmüş, iddiası isə ortadan qalxmış olar. Yox, əgər “hə” söyləsə, salehlərə ibadət ediləcəyi görüşünü qəbul etmiş olur. Digər tərəfdən isə bu şübhə salan müşrik əslində Rəsulullahın (s.a.s) ona şəfaətçi olmasını istəməməkdir. Əgər bu belə olsaydı: “Allahım, Peyğəmbərin və Rəsulun olan Muhammədi (s.a.s) haqqımda şəfaətçi et!” deməliydi. Lakin o, doğrudan-doğruya Allah Rəsuluna dua etməkdədir. Allahdan başqasına dua etmək isə insanı dindən çıxaran böyük şirkdir. Allahla yanaşı başqasına dua edən bu müşrik necə ola bilər ki, Allah yanında hər hansı bir kimsənin ona şəfaətçi olmasını istəyə!

5-Həmçinin müşriklə daha aydın olsun deyə belə sual et: “Şəfaəti insanların əlindədir yoxsa Allahın? Şəfaəti insanlar yaratmışdır yoxsa hər bir şeyi yaradan, yoxdan var edən Allah?” Təbii “Allah” desə, bu ayələri söylə: “(Ya Rəsulum!) Bu müşriklərə) De: “Əgər bilirsinizsə, (bir deyin görək) bu yer və yer üzündə olanlar (bütün məxluqat) kimindir?” Onlar mütləq “Allahındır!”-deyə cavab verəcəklər. Səndə de: “Bəs elə isə düşünmürsünüz?” De: “Yeddi (qat) göyün Rəbbi, O (böyük) əzəmətli ərşin Rəbbi (sahibi) kimdir?”

(Müşriklər) mütləq: “(Bunlar) Allahındır!”-deyə cavab verəcəklər. Onda sən də de: “Bəs elə isə (Allahın əzabından) qorxmursunuz?” De: “Əgər bilirsinizsə, (bir deyin görək) hər şeyin hökmü əlində olan, (istədiyini) himayə edən, amma Özünün himayəyə ehtiyacı olmayan kimdir?” Onlar mütləq: “(Bu qüdrət, bu vəsflər yalnız) Allahındır!”-deyə cavab verəcəklər. Sən də de: “Bəs elə isə (Şeytana aldanıb haqqa boyun qoymaqdan, Allahın ayələrinə inanmaqdan və yalnız Ona ibadət etməkdən) nə cür (aldanıb) döndərilirsiniz?” (əl Muminun 84-89).

Kim döndərir sizləri görəsən?!

Yox əgər: “İnsanların əlindədir, onlar yaratmışlar” söyləsə, o zaman ərəb müşriklərinin belə etmədiyi bir şirki və küfrü etmiş, sizə isə bu şeylərdən biri vacib olmuş olur:

1-Ya bu arsız kafirin boynunu üzmək, bununla da Cəhənnəmə vasil olur.

2-Əgər bunu etməyə güc və qüdrətiniz yoxsa o zaman onu layiqincə döyməli və alçaltmalısınız, çünki o hər bir nöqsan və eyibdən pak və uzaq olan Allahı bu kəlimələrlə ayıblamış və aşağılamışdır və bu sizin gücünüzün yetdiyidir.

3-Buna da gücünüz yetməsə, o zaman onu layiq olduğu alçaq kəlimələrilə aşağılayıb özünün alçaq və eyibli olduğunu bildirməlisiniz. Əgər gələcəkdə Allahın şəriəti olan yerlərdə qarşı-qarşıya gələrsinizsə, həmən durulmadan fərzini artıq yerinə yetirmək qüdrətli özünüzə qaytarıldığına görə onu yubadılmış cəzasına çatdırmalısınız. Bunu Uca Allahın aşağıdakı kəlamına görə etməlisiniz: “Müşrikləri harada görsəniz, öldürün, yoxlayıb əsir alın, həbs (mühasirə) edin və bütün yollarını-keçidlərini tutun. Lakin əgər tövbə etsələr, namaz qılıb zəkat versələr, onları sərbəst buraxın (işiniz olmasın). Həqiqətən, Allah bağışlayandır, rəhm edəndir!” (Tövbə 5). Beləliklə, bütün bildirilənlərdən sonra tövhidə gəlsələr, namaz qılıb zəkat versələr tövbələri əlbəttəki keçərli olar! “Onlarla vuruşun ki, Allah sizin əlinizlə onlara əzab versin, onları rüsvay etsin, sizə onların üzərində qələbə çaldırıb möminlərin ürəklərini fərəhləndirsin” (Tövbə 14). “Fitnə (şirk, küfr) aradan qalxana qədər və din (ibadət) ancaq Allaha məxsus edilənədək onlarla vuruşun; əgər onlar (bu cür hərəkətlərə) son qoyarlarsa (siz də onlarla vuruşmaqdan vaz keçin!), çünki düşmənçilik ancaq zülm edənlərə qarşı olur” (əl Bəqərə 193).

“(Ya Rəsulum!) Allah yolunda vuruş. Sən yalnız özünə cavabdehsən, lakin möminləri də təşviq et! Ola bilsin ki, Allah kafirlərin gücünü qırmış olsun. Allahın qəzəbi (qəhri) də, əzabı da çox şiddətlidir!” (ən Nisə 84).

4-Yox, əgər öldürməyə və ya döyməyə gücünüz yoxsa, ona haqqı, şəfaətin yalnız Allahın əlində olmasını və Onun yaratdığını deyərək həmin məclisi artıq Uca Allahın bu ayəsinə görə tərk etməlisən: “Allah kitabda (Quranda) sizə nazil etmişdir (bildirmişdir) ki, Allahın ayələrinin inkar edildiyini və onlara istehza olunduğunu eşitdiyiniz zaman müşriklər başqa bir söhbətə girişməyənə qədər onlarla bir yerdə əyləşməyin! Çünki o vaxt siz də onların tayı olarsınız. Həqiqətən, Allah münafiqlərin və kafirlərin hamısını Cəhənnəmdə bir yerə toplayacaqdır!” (ən Nisə 140).

Deməli, Allaha qarşı gəlmiş günümüzdəki müşrik və kafirlərlə bir yerdə oturduqda əgər dinə mənfi fikir və rəylər söylənilər və ya yürüdülərsə, ayrı bir mövzuya keçməyənə qədər orada oturmaq olmaz və onların tərk olunması gərəkir, əks təqdirdə orada olan onlardan olar. Onlar etdikləri küfr və istehzadan ayrı bir mövzuya keçməyənə qədər, mənfi rəy və fikirlərini durdurmayana qədər orada olmaq olmaz.

Ayədə keçən “Allah kitabda (Quranda) sizə nazil etmişdir (bildirmişdir) ki, “Allahın bildirişi bu ayədə idi: “(Ya Rəsulum!) Ayələrimizə istehza edənləri gördüyün zaman onlar söhbəti dəyişənə qədər onlardan üz çevir. Əgər şeytan (bu qadağan əmrini) sənə unutdursa, xatırlayandan sonra o zalım tayfa ilə bərabər oturma” (əl Ənam 68).

Üçüncü qayda: Peyğəmbər (s.a.s) ibadətləri müxtəlif olan insanlar içərisindən çıxmışdır. Onlardan kimisi mələklərə, kimisi peyğəmbər və salehlərə, kimisi ağac və daşlara, kimisi isə günəş və aya ibadət edirdilər. Peyğəmbər (s.a.s) bu növ insanların hamısı ilə aralarında heç bir fərq qoymadan vuruşdu. Dəlil isə Uca Allahın bu sözüdür: “(Yer üzündə) fitnə (şirk) qalmayıb, bütün din (ibadət) yalnız Allaha məxsus olanadək vuruşun” (əl Ənfal 39).

Mələklərə dəlil Uca Allahın: “O sizə mələkləri və peyğəmbərləri özünüzə Rəbb qəbul etməyi əmr etməz. O sizə müsəlman olduqdan sonra kafir olmağı heç əmr edərmi?!” (Ali İmran 80).

Peyğəmbərlərə dəlil isə: “(Ya rəsulum!) Xatırla ki,o zaman (qiyamət günü) Allah belə buyuracaq: “Ey Məryəm oğlu İsa! Sənmi insanlara: “Allahla yanaşı, məni və anamı da özünüzə ilah bilin!”-demişdin? (İsa cavabında) deyəcək: “Sən pak və müqədəssən! Haqqım çatmayan bir şeyi demək mənə yaraşmaz. Əgər bunu mən demiş olsaydım, Sən onu mütləq bilərdin. Sən mənim ürəyimdə olan hər şeyi bilirsən, mən isə Sənin zatında olanı bilmirəm. Şübhəsiz ki, qeybləri bilən ancaq Sənsən! Mən onlara yalnız Sənin mənə etdiyin əmri çatdırıb belə demişəm: “Mənim də, sizin də Rəbbiniz olan Allaha ibadət edin!” Nə qədər ki, onların arasında idim, onlara şahid mən idim (onları belə nalayiq hərəkətlər etməyə qoymur- dum). Sən məni (göyə qaldırıb dərgahına) qəbul etdikdən sonra onlara nəzarətçi Özün oldun. Yalnız sən hər şeyə şahidsən! Əgər onlara əzab versən, şübhə yoxdur ki, onlar Sənin qullarındır. Əgər onları bağışlasan, yenə şübhə yoxdur ki, Sən yenilməz qüvvət sahibi, hikmət sahibisən!” (əl Maidə 116-118).

Salehlərə dəlil: “Onların tapındıqları ilahların özlərindən hər hansı biri (Allah-dərgahına) daha yaxın olsun deyə, Rəbbinə vəsilə axtarır, Onun rəhmətini umur, əzabından qorxur. Həqiqətən, Rəbbinin əzabı qorxuludur!” (əl İsra 57).

Ağac və daşlara dəlil: “(Ey müşriklər!) Bir deyin görək (sizin ibadət etdiyiniz) Lat və Uzza nəyə qadirdir?!” Digər üçüncüsü (büt) olan Mənat da həmçinin?!” (əl Nəcm 19).

Həmçinin Əbu Vaqid Əl Leysin (Allah ondan razı olsun) hədisini də misal çəkmək olar. O demişdir: “Peyğəmbərlə birgə Huneynə çıxmışdıq, biz o zaman yenicə islama daxil olmuşduq. Müşriklərin bir sidrə ağacı var idi ki, özlərini ona həsr edər, həmçinin silahlarını ondan asardılar. Ona “Zatu-ənvat (asılqan)” deyilərdi. O sidrə ağacının yanından keçərkən belə söylədik: “Ey Allahın Rəsulu! Bizim üçün də onların zatu-ənvatı kimi zatu-ənvat düzəlt”.

Günəş və aya dəlil isə Uca Allahın “Gecə və gündüz, günəş və ay Onun (Vəhdaniyyətinə, qüdrət və əzəmətinə dəlalət edən) əlamətlərdəndir. Günəşə və aya səcdə etməyin, onları yaradan Allaha səcdə edin! Əgər Ona ibadət edirsinizsə (heç bir şərik qoşmadan ibadət edin)!” (əl Fussilət 37) kəlamlarıdır.

Hazırlayandan: Bu qayda özündən əvvəlki qaydalardan heç də geriyə qalmamaqla açıqca fərqlənir. Hər biri əsrarəngiz, özünəməxsus gözəlliyi ilə sanki bərq vurur. Şeyx (Allah ona rəhmət etsin əl Ənfal surəsinin otuz doqquzuncu ayəsini dəlil gətirməklə bildirmişdir ki, bu ayənin hökmü ümumidir, Allahdan qeyri ibadət olunanların hər birini qapsayır və hər bir Ondan başqa ibadət olunan istər şəxsiyyət, istər daş-ağac, istər günəş və ay, istər də bir tük belə olsun fitnə, yəni şirk və küfrdür. Bu ümumi dəlili gətirdikdən sonra şeyx hər birinə ayrı-ayrılıqda olan dəlilləri qarşıya qoyur, bu isə onun çox zaman tutduğu bir yoldur. Öncə ümumi bir cavab verdikdən sonra təfsilatlı cavaba başlayır. Buna örnək şeyxin “Kəşfuş-şubuhət” adlı əsəri ola bilər. Belə bir yolun hikməti bundadır ki, elmi dərin olmayanlar ümumi dəlili asan yadda saxlayar, rahat anlayar və tövhid düşmənilə qarşı-qarşıya gəldikdə azmaz və şübhəyə düşməz.

Şeyx ağac və daşlara dəlil Ən Nəcm 19-cu ayəni tutur. Ayədə Lat, Uzza və Mənatdan söhbət açılır. Əslində bunların nə olduğunu bilməyən məsələni aydın anlamaz.

Müşriklərin dövründə onun üçün səfərə çıxılan böyük tağutlar üç idi: Lat, Uzza, Mənat. Bunların hər biri ərəblərin müxtəlif şəhərlərində idi. Lat-Taif əhlinin idi. Həqiqətdə o, əməlisaleh bir kişi olub hacılara sıyıq bişirərdi. Öldükdən sonra insanlar özlərini onun qəbrinə həsr etdilər. Uzza isə Məkkə əhlinə məxsus olub Ərafaya yaxın bir yerdə yerləşirdi. Orada bir ağac var idi ki, yanında qurban kəsər və dua edərdilər eynilə Azərbaycan xalqı kimi. Məkkə xalqının tapındığı ilah Azərbaycanda nə qədərdir. Mənat Mədinə əhlinə məxsus olub sahil nahiyəsində yerləşərək qurudulmuş bir ətə bənzəyirdi. Necə də Azərbaycan xalqının ibadət etdikləri “Ətağaya” bənzərlikləri vardır.

(Ey müsəlman qardaşlarım və bacılarım! Dininizə görə təlaşlanın, narahat olun, artıq keçmiş tağutlar da yenidən iblis tərəfindən qayıtmışdır. Allaha sarılın! Qiyamət günü zamanımızda baş verən bu şirk və küfrlərə görə, “hara baxırdıq, bunlara qarşı nə tədarük edirdik?” kimi suallara cavab verməli olacağıq. Var inamla çalışmaq, hər növ cidd-cəhdi ortaya qoymalıyıq. Vay olsun yatanlara, vay! Allahın haqqı taptalandığı zaman yatar, müşrik anaların haqqı taptalandığı zaman haray qopararlar!

Üzümüz Allah qarşısında çox qara, əməllərimiz isə öz ismini belə itirmişdir. Belə bir ümmətə əzab gəlməzmi?! Ətrafımızda Allahdan qeyriləri ibadət olunduqları halda deyib gülməyimizi hara yazaq?!

Razı halda başı yuxarı gəzməyimizi hara yazaq?! Yerlər cəsədimizi, göylər isə ruhumuzu qəbul edəcəkmi?! Yazıqlar olsun, yazıqlar!

Sanki iman gətirmədiyimiz zamanlar kimi qəflət içərisində yatmışıq. Yatın iblis dininizə sahib çıxsın, baş belə qaldırmayın. İblis özü dəvət edəcəkdir!

Dininizə ya sahib çıxacaq ya da Allahdan gələn böyük bir əzabın şahidi olacaqsız!

Oyan!

Ey haqdan bixəbər olan!

Yatma artıq bəsdir oyan!

İslamdır səsləyən səni öz salamat yollarına.

Məhəbbətin fəna edib eşqin bu dünyaya salan!

Quran gəlib yer üzünə yaxın dur Onun nuruna .

Andınmı heç Xaliqini xəlqində gəzdiyin zaman,

Gündüzündə dövran edib gecəsində uyuyan zaman,

Bəsirətin yoxmudur ki, aləm nura qərq olan zaman

Ötəridən oldun yapışar, nəzər et Cənnət xulduna!


Neçə-neçə ibrət vardır, dərk edən bir insan üçün,

Qaranlıq olmaz o kəsə elmə çatan, qanan üçün

Xoş o kəslərdən qəlbi islama yanan üçün

Tabe ol, itaət eylə aləmlərin sultanına!

Açıq et qəlb qapısın, vuran yel məst eyləsin,

Qafil olub durma belə, haqdan xəbər söyləsin,

Elə gəl ki, qiyamətə əlin başına döyməsin,

Geri dönüb boylanaraq, sızlayaraq yana-yana.

Sənə uzun gələn dünya, görəcəksən bir günlükdür,

Bu gün yaman çox görünən ayılacaqsan bir tükdür

Sanarsan bu ömrü uzaq qarşıdasa Cəhənnəm görünür

Gendən durub için-için puç ömrünü ana-ana.

Göz yumma, daha bəsdir, çıx artıq haqq sarayına!

Uyuyan göz deyildir, qapanan qəlbdir daima

Allah islam verən halda küfr edərsən imana

Çıxacaqsan qiyamətə gözlər vurnuxa-vurnuxa.

Peyğəmbərin, əshabların gəl yetiş yollarına

Qatar-qatar səflənən tövhid-iman karvanına

Tək qalıb olma mübtəla Allahın əzabına,

Dərin söküb qopardacaq Cəhənnəm yandıra-yandıra.

Dödüncü qayda: Zamanımızın müşriklərin şirkləri keçmiş müşriklərin şirklərindən daha şiddətlidir. Çünki əvvəlkilər xoş anlarında Allaha şərik qoşar, çətin anlarında isə dini (ibadəti) xalis Ona edərdilər. Günümüzün müşriklərinin şirki isə daimidir (həm xoş, həm də çətin anda). “(Müşriklər) gəmiyə mindikləri zaman (dəryada batacaqlarından qorxub) dini (ibadəti) yalnız Ona məxsus edərək (ixlasla) Allaha dua edərlər. Allah onları sağ-salamat quruya çıxaran kimi yenə də (Ona) şərik qoşarlar” (əl Ənkəbut 65).

Va sallallahu alə seyyidinə Muhamməd va alihi va sahbihi va səlləm.

Hazırlayandan: Bu, keçmiş müşriklərlə günümüzün müşriklərini ayıran bir qaydadaır. Bununla da artıq qiyamətin yaxın olduğunu, yaranmış bu kainatın artıq sonuna yetdiyimizi hiss etməkdəyik. Getdikcə şərin çoxalması, insanların açıq-aydın günah içərisində olması, küfr həddinin çoxalması nəticəsində Allah belə deyənin olmaması qiyamətin əlamətlərindəndir. Qiyamət məhz Allah adı çəkilmədiyi bir anda baş qaldıracaqdır!

Nəsihət.

Əhli-zamana üz tutub belə nəsihət edirəm.

Uca haqq kəlməsinə-tövhidə gəlin deyirəm.

Allahın haqq yoludur sırat-müstəqim adlanar,

Kim ona könül versə bilsin Cənnətə yollanar.

Kim yaratmışsa səni haqq bil Odur ibadətə,

Həşr edən hər bir kəsi Qadir Odur qiyamətə.

Əbədi həyat oradadır istədiyinə bəxş edər,

Möminlər Onun quludur, onlara O rəhm edər.

O kəslər ki, namaz qılar vaxtlı-vaxtında daima,

Onlarındır xoş aqibət salam onlara daima.

Ölüm olmayan orada artıq əbədi Cənnət vardır

Xoş üzlü, gözəl hurilər onlara orada yardır.

Hüzn-kədər silinmiş, sevinc görünər üzlərində,

Allahı görmək istəyi dolanar qəlblərində.

Siz də gəlin, ey insanlar, xoş sonlu bir fələhə,

Deyin Lə iləhə illəllah, əməl edin şərtinə.

Əzabı çox şiddətlidir asi olan kəslərə,

Cəhənnəm atəşlidir imansız kafirlərə,

Qətiyyətlə sizləri eşidin, əmin edirəm.

Allahdan qeyrisinə dua edənə deyirəm.

O atəşdən həzər edin ta qəlblərə çıxacaq,

O ağrılı əzabı yalnız kafirlər duyacaq.

Cəhənnəm əzablıdır, zalimləri susdurar,

Göz yaşı duymayan göz ağlamaqdan quruyar.

Allah müvəffəq etsin sizləri haqq kəlməyə,

Tək olan bir Allaha yalnız ibadət etməyə!

Aləmlərin Rəbbi olan Allaha həmd olsun, Peyğəmbərimiz Muhammədə də salat və salam olsun!